Pytania z wykopalisk

Granitu ani wapienia nie da się datować radiowęglowo bezpośrednio. Badacze datują więc krótkotrwałe materiały organiczne zalegające w bezpośrednim kontakcie stratygraficznym z murem: spalone nasiona w palenisku budowniczych pod ścianą, słomę posiekaną w glinianej zaprawie, drobiny węgla wypalone w tynku wapiennym lub poroże użyte jako kilof, pozostawione na dnie rowu kamieniołomu. Ponadto optycznie stymulowana luminescencja (OSL) mierzy uwięzione elektrony w ziarnach piasku kwarcowego tuż pod ułożonym blokiem kamiennym, ujawniając stulecie, w którym ta powierzchnia gruntu była ostatnio wystawiona na światło dzienne.

Miedź (twardość w skali Mohsa ok. 3) sama nie zarysuje granitu bogatego w kwarc (ok. 7 w skali Mohsa). Doświadczenia prowadzone m.in. przez Denysa Stocksa wykazały, że dawni kamieniarze podawali mokry lub suchy piasek kwarcowy, a czasem szmergiel lub korund, do rzazu pod bezzębnymi płaskimi piłami miedzianymi i pustymi rurowymi wiertłami. Twarde ziarna piasku tymczasowo wbijały się w miękką miedź i ścierały granit, pozostawiając dokładnie takie koncentryczne rysy, jakie widać w wewnętrznych rdzeniach wierceń w sarkofagach ze Starego Państwa, oraz zielono przebarwione miedzią ziarna piasku kwarcowego odzyskane z podłóg warsztatów.

Tak, wielokrotnie. Nie dlatego, że dawne społeczeństwa posiadały pozaludzką naukę, lecz dlatego, że przedprzemysłowa wiedza rzemieślnicza była przekazywana w czeladniku i w lokalnych łańcuchach dostaw surowców, a nie w ujednoliconych podręcznikach. Gdy wyczerpały się konkretne rudy żelaza ze śladami wanadu, stal południowoindyjska i damasceńska wootz, wytapiana w tyglach, zniknęła przed XVIII wiekiem. Tajemnica dokładnego przepisu na destylację ropy naftowej i tolerancji wymiarów brązowych syfonów bizantyjskiego ognia greckiego została pogrzebana przez państwową tajność. Średniowieczni budowniczowie nie mieli natomiast cesarskiej śródziemnomorskiej sieci żeglugowej, która dostarczała pucolanę z Pozzuoli do rzymskiego betonu podwodnego.

Znaleziony w 1936 roku w pobliżu Chujut Rabu, pod Bagdadem, słynny 14-centymetrowy terakotowy dzban zawierał zwinięty cylinder miedziany i utlenioną żelazną pręt, zamknięte u szczytu bitumem. Współczesne repliki napełnione octem dają około pół wolta, jednak oryginalne naczynie nie ma zacisków przewodów i wymaga dostępu tlenu, który blokował bitumen. Co więcej, z partyjskiego lub sasanidzkiego Iraku nie zachowały się żadne przedmioty galwanicznie pokryte (dochowane złocone naczynia z regionu wszystkie pokazują złocenie ogniowe rtęcią lub mechaniczne owijanie folią). Większość specjalistów od Bliskiego Wschodu wskazuje na bardzo podobne dzbany z Seleucji nad Tygrysem, które zawierały ochronne zwoje papirusu lub pergaminu owinięte wokół metalowych prętów, a te z czasem uległy rozkładowi.

Bez udokumentowanego pochodzenia, czyli dokładnej warstwy gleby, towarzyszącej ceramiki, pozycji pochówku i mikroszczątków, nietypowy przedmiot przestaje „mówić”. Nie da się go pewnie datować stratygraficznie, jego szlak handlowy jest zatarty, a analitycy laboratoryjni muszą przez lata weryfikować, czy nie jest to współczesna fałszerka. Dla kontrastu, niepozorna miedziana szpilka odkryta in situ w datowanej podłodze domu może przepisać metalurgiczną chronologię całego regionu.

Miasta zakopują się w dużej mierze same, przez swoje materiały budowlane. Na Bliskim Wschodzie i w Mezoameryce domy z cegły mułowej służyły przez jedno lub dwa pokolenia, po czym rodziny burzyły zwietrzałe ściany, wyrównywały gliniany gruz i stawiały nową podłogę 40 centymetrów wyżej. Stopniowo powstawały w ten sposób monumentalne wzgórza osadnicze (tells lub höyüks), wznoszące się 20 do 30 metrów ponad okoliczną równinę, uzupełniane przez napływający wiatrem pył (lessy) i osady powodziowe rzek.

Grzyby, termity i bakterie szybko niszczą drewno, liny, skórę i len, gdy obecny jest tlen i zmienna wilgotność. Organiczne mechanizmy przetrwały tylko w skrajnych warunkach: w całkowicie suchych grobowcach pustynnych (cedrowa łódź słoneczna Cheopsa, zdemontowana w szczelnie zamkniętych wapiennych jamach w Gizie), w przesiąkniętym wodą, beztlenowym mule (rzymskie barki rzeczne w Moguncji lub statek Nemi z brązową okładziną) albo w wieczną zmarzlinę w kurhanach takich jak Pazyryk w Ałtaju.

Poziom mórz podniósł się o około 120 metrów po ostatnim maksimum zlodowacenia (ok. 20 000 lat temu), zalewając bogate mezolityczne równiny łowieckie, takie jak Doggerland pod Morzem Północnym i Sundaland w Azji Południowo-Wschodniej, a także neolityczne osady, takie jak Atlit-Yam u wybrzeży Izraela (ok. 6900 p.n.e.). Archeolodzy podwodni regularnie wydobywają z tych szelfów narzędzia krzemienne, zatopione zapory rybackie i kamienne studnie. Cywilizacja przemysłowa lub metalurgiczna pozostawia jednak globalne sygnatury geochemiczne (skoki zanieczyszczeń ołowiem i miedzią w rdzeniach lodowych Grenlandii, ślady kamieniołomów w głębi lądu, genetykę udomowionych roślin uprawnych i hałdy żużlu), a żadna z nich nie pojawia się przed udokumentowaną metalurgią holocenu.

Zadaj sobie trzy pytania: Czy odkrycie pojawiło się w recenzowanym czasopiśmie lub oficjalnym raporcie z wykopalisk, a nie tylko w komunikacie prasowym? Co fizycznie znaleziono w wykopie obok przedmiotu z nagłówka? Czy niezależni specjaliści pracujący na sąsiednich stanowiskach podają zgodne datowania i wzorce materiałowe?