Nietypowe zabytki w kontekście

Konserwator muzealny bada zakonserwowane fragmenty instrumentu ze stopu miedzi pod skośnym światłem w pracowni — Fotografia w świetle bocznym (polynomial texture mapping) i mikrotomografia komputerowa odczytują greckie inskrypcje wysokie zaledwie 1,2 milimetra, zachowane w zwapniałych warstwach brązu.

Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach Wrak z ok. 70–60 p.n.e.

Mechanizm z Antykithiry w tradycji hellenistycznej

Dlaczego mechanizm z Antykithiry wstrząsnął historykami techniki w XX wieku? Ponieważ brązowe instrumenty regularnie przetapiano w całej starożytności, przez co nie zachowało się żadne inne hellenistyczne urządzenie z przekładniami, aż do momentu, gdy w zbiorach muzealnych pojawiło się bizantyjskie przenośne urządzenie zegarowo-kalendarzowe z przekładniami z VI wieku n.e. Świadectwa literackie były jednak na widoku: Cyceron w O państwie pisał o brązowych sferach niebieskich skonstruowanych przez Archimedesa z Syrakuz i Posejdoniusza z Rodos, które modelowały ruchy Słońca, Księżyca i planet za pomocą pojedynczych obrotów korby.

W 2005 roku międzynarodowy zespół przetransportował do Aten tomograf rentgenowski o masie 8 ton oraz specjalną kopułę do transformacji odbicia. Ich skany odczytały ponad 3500 greckich znaków wygrawerowanych na drzwiczkach obudowy i tarczach, co stanowiło w praktyce astronomiczną etykietę użytkownika. Na tylnych spiralnych tarczach widnieje 223-miesięczny cykl przewidywania zaćmień Saros, zapożyczony wprost z wieloletnich babilońskich zapisów zaćmień pismem klinowym, podczas gdy mniejsza czteroletnia tarcza śledziła ogólnogreckie igrzyska w Olimpii, Delfach, Istmii i Nemei, a także święto Naia w Dodonie.

Nawet jego mechaniczna pomysłowość świadczy o ludzkiej zdolności rozwiązywania problemów: aby odtworzyć zmienną prędkość orbitalną Księżyca (anomalię księżycową Hipparcha), twórca zamontował dwa koła zębate po 64 zęby, lekko przesunięte względem środka, połączone łącznikiem z czopem i rowkiem. Tymczasem badacze wciąż dyskutują nad zrekonstruowanym przednim układem przekładni planetarnych oraz nad tym, czy zachowany pierścień kalendarzowy miał 354 otwory księżycowe, czy 365 słonecznych. To pytanie w 2024 roku przetestowano nowymi statystycznymi metodami fal grawitacyjnych.

Europa epoki brązu

Tarcza z Nebry: modyfikacje rzemieślnicze w kolejnych pokoleniach

Nielegalnie splądrowany przez poszukiwaczy z wykrywaczami metali w 1999 roku na wzgórzu Mittelberg w Saksonii-Anhalt i odzyskany w 2002 roku w ramach operacji policyjnej w Bazylei, Dysk z Nebry wymagał żmudnej kryminalistycznej analizy chemii gleby oraz dalszych wykopalisk w jamie po złodziejach, prowadzonych przez archeologa krajowego Haralda Mellera, aby potwierdzić jego autentyczność i kontekst pochówku. Obok znaleziono dwa miecze z brązu z kołnierzem, dłuta oraz spiralne bransolety naramienne, datowane na ok. 1600 r. p.n.e.

Wcale nie odlany w jednym olśniewającym momencie – badania metalograficzne wykazały, że dysk przechodził przez co najmniej cztery odrębne etapy na przestrzeni pokoleń:

Faza I: Trzydzieści dwie małe złote gwiazdy (w tym zwarta siedmiogwiazdowa grupa powszechnie interpretowana jako Plejady), pełny okrąg i sierp księżyca zostały wpuszczone w ciemny, spatynowany brąz. Prawdopodobnie oznaczały sezonowe progi rolnicze, takie jak jesienny siew i koniec wiosennych przymrozków.
Faza II: Dwa przeciwstawne złote łuki horyzontu, rozpiętości ok. 82,5 stopnia – odpowiadające kątowi między wschodem i zachodem Słońca w przesilenie letnie i zimowe na szerokości geograficznej środkowych Niemiec – dodano wzdłuż krawędzi, przesuwając dwie gwiazdy, by zrobić miejsce.
Faza III: Zakrzywiony, upierzony złoty łuk przypominający łódź słoneczną został wpuszczony w pobliżu dolnej krawędzi.
Faza IV: Wzdłuż obwodu pospiesznie wybito trzydzieści dziewięć otworów, przecinających wcześniejsze złote inkrustacje. Prawdopodobnie służyły do przymocowania lub przyszycia dysku do sztandaru albo podkładu tekstylnego przed złożeniem w końcowym skarbie grobowym.

Rzemiosło prowincjonalne i późnorzymskie szkło

Przedmioty, w których pewność materiału spotyka się z debatą o funkcji

Północno-zachodnie prowincje rzymskie ok. 150–400 n.e.

Galijsko-rzymskie dwunastościany

Odlane metodą traconego wosku ze stopu miedzi z domieszką ołowiu, każdy dodekaedr ma od 4 do 11 centymetrów średnicy. Dwanaście pięciokątnych ścian przebitych jest okrągłymi otworami różnej wielkości, a na narożach znajdują się guzki. Co istotne, nie mają znormalizowanych oznaczeń miar, wykazują znikome zużycie mechaniczne wewnątrz otworów (co wyklucza ciężkie naprężenia od lin lub legendy o dzianiu na rękawicach) i skupiają się wyłącznie w prowincjach Galii, Brytanii oraz na pograniczu Ren–Dunaj, gdzie mówiono językami celtyckimi, nigdy we Włoszech, Grecji czy Afryce Północnej. Gdy amatorscy archeolodzy w Norton Disney w Lincolnshire wydobyli w 2023 roku nienaruszony egzemplarz o wadze 245 gramów in situ, staranne sondowanie wskazało na celowe umieszczenie w jamie. Potwierdza to interpretacje jako pokazowe wyroby mistrzów metalurgów lub galijsko-rzymskie symbole kosmologiczne.

Zbiory Muzeum Brytyjskiego (późny Rzym) IV wiek n.e.

Puchar z klatką dichroiczną Likurga

Wyrzeźbiony w ażurowym reliefie przedstawiającym trackiego króla Likurga uwikłanego w winorośl, ten rzymski luksusowy kielich szklany wydaje się w świetle odbitym nieprzezroczysty, jadeitowozielony, lecz gdy jest oświetlony od wewnątrz, jarzy się przezroczystą rubinową czerwienią. Mikroskopia elektronowa transmisyjna w 1990 roku wyjaśniła mechanizm optyczny: szkło sodowo-wapniowo-krzemionkowe zawiera około 330 części na milion srebra oraz 40 części na milion złota, wytrąconych w postaci nanocząstek o średnicy 50–70 nanometrów. Rzymscy szklarze nie znali teorii rezonansu plazmonów powierzchniowych. Po prostu, dodając niewielkie ilości stopu srebra i złota (być może z żużla warsztatowego lub złomu monet) i starannie kontrolując temperaturę redukcji w piecu, mistrzowie szkła empirycznie nauczyli się odtwarzać partie zmieniające barwę.

Poznaj nowoczesne metody badawcze →